Аллаах ат аргыһыгар
Тыа киһитэ былыр былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри сылгыта суох табыллыбат. Сылгы кини олоҕун быстыспат истин, эрэллээх доҕоро. Тыа сиригэр техника үөдүйэ, элбии илигинэ сылгы көлүнэр көлө, миинэр-миҥэ быһыытынан күннээҕи үлэни толороро. Ол саҕанааҕы олох ирдэбилинэн сылгыһыттар уһун айаҥҥа түргэн атахтаах сылгыны, ыарахан үлэҕэ күүстээх-уохтаах дьөһөгөйү көлүнэллэрэ. Дүпсүн нэһилиэгэр өбүгэ саҕаттан күн бүгүнүгэр диэри эдэр эрчимнээх саастарын, олохторун бүүс-бүтүннүү сыспай сиэллээҕи үөрдээн иитиигэ анаабыт сылгыһыттар элбэхтэр. Ол да саҕана тыа киһитин барахсаны күүһүн-күдэҕин илиһиннэрэр араас дыыллар-күннэр кэлэн ааһыталыыллара. Бэйдиэ сылдьан хаары хаһан айаҕын булунар айылҕа оҕотугар кутталлаах сут-судьураан дьыллар сатыылабыт бириэмэлэрэ эмиэ баара. Дьэ, оннук ыарахан дьылларга киһи киэнэ кылааннааҕа, уйана-хатана биллэр кэмигэр утуйар ууларын умнан, түүннэрин кылгатан үлэлээбит сылгыһыттар нэһилиэк ахсын бааллара. Былыргы дьыл мындааларын сэгэтэн ол саҕанааҕы кэмҥэ үлэлээн ааспыт сылгыһыттары ахтан ааһыаҕы баҕарыллар. Дүпсүн нэһилиэгин биир кырдьаҕас сылгыһытын Дабаалыматтан төрүттээх Петр Прокопьевич Соловьеву дьоно-сэргэтэ күн бүгүнүгэр диэри улахан убаастабылынан ахталлар. Тыа киһитин сиэринэн төгүрүк сылы быһа отчут-масчыт ааттааҕа. Сайынын оскуола оҕолорун, эдэр ыччаттары салайан үлэлэтэрэ. Күөх сайын уйгутуттан 900-1000 тонна бастыҥ хаачыстыбалаах оту бэлэмнииллэрэ. Петр Прокопьевич тыа хаһаайыстыбатыгар биир боччумнаах салааҕа бэриниилээхтик, туох баар күүһүн-уоҕун, олоҕун биэрэн үлэлээбит үлэтэ сөптөөхтүк сыаналаммыта. Биир идэлээхтэрин куоталаһыытыгар оройуоҥҥа икки төгүл субуруччу чемпион сылгыһыт, профсоюз обкомун бочуотунай грамотатынан,
Октябрьскай революция 60 сылыгар аналлаах вымпелынан, ССРС тыатын Хаһаайыстыбатын министерствотын профсоюһун обкомун Киин Комитетын 1976-77 сылларга социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа бэлиэнэн икки төгүл, үбүлүөйүнэн мэтээллэринэн, коммунистическай үлэ ударнигин үрдүк аатын, В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар анаммыт үлэҕэ килбиэнин иһин мэтээлинэн, Аҕа дойду сэриитигэр Кыайыы 60 сыла үбүлүөйүнэй мэ- тээлинэн наҕараадаламмыта.
Бу чахчы даҕаны ол саҕанааҕы күүстээх, бэйэ- ни харыстаммат үлэнэн ситиһиллибит наҕараадалар буолаллар. Биир дойду- лаахтара П.П.Соловьеву чахчы даҕаны кыайыылаах-хотуулаах, түргэн тутту- нуулаах, туруоруммут сыалын-соругун тиһэҕэр тиэрдэ толорор, сытыары сымнаҕас майгылаах үтүө киһи быһыытынан өйдүү-саныы сылдьаллара оруннаах. Уопуттаах сылгыһыт үөрдээн иитиигэ күрүө-хаһаа, баҕанаалаҕын өйдөөн Туолаҕа, Дабаадымаҕа, Кыйгырамайга, Куоһаҕастаахха сылгы хаач- чахтарын эт илиитинэн бэйэтэ тутуталаабыта. Кини чахчы даҕаны сылгыһыт буолан төрөөбүт эбит. Петр Прокопьевич колхоз, совхоз сылгытын элбэтэр туһугар сыралаһан үлэлэспитэ таах хаалбатах. Кинини билигин төрөппүт уола И.П. Соловьев солбуйар. Аҕата кинини олох кыра сааһыттан батыһыннара сылдьан сылгыһыт уустук идэтигэр үөрэппитэ, такайбыта. Иннокентий 1979 сыллаахха Дүпсүн орто оскуолатын бүтэрээт, оччотооҕу тыа ыччаттарын ыҥырыыларыгар эппиэттээн комсомольскай путевканан төрөөбүт совхоһугар үлэлии тахсыбыта. Армияҕа барыар диэри субай сүөһүнү көрүүгэ үлэлээбитэ. 1980 сыллаахха Советскай Армия кэккэтигэр ынырыллан, онно биир сэдэх идэни баһылаан биэкэринэн үлэлээбитэ. Армия кэнниттэн совхоһугар бороон көрүүтүгэр, сайынын от үлэтигэр үлэлээбитэ. 1988 сыллаахха Чарантан төрүттээх кыыһы Пелагеяны көрсөн, сүрэҕинэн сөбүлээн, хараҕынан таптаан ыал буолаллар. Ити дьыл сылгыһыт буоларга бигэтик быһаарыммыта. Онтон ыла сылгыһыт уустук үлэтигэр ис сүрэҕиттэн кыһаллан үлэлии-хамсыы сылдьар. Кини бастаан совхоз баайын-дуолун, сыспай сиэллээрин үөрдээн иитиигэ күүс-көмө буолбут дьоннорунан сылгы зоотехнигын И.П. Федоровы, наставниктарынан 3. В. Прибылыбы, И.М.Максимовы истин-иһирэх тылларынан махтанар. Киэҥ-куоҥ алаас сирдээх- уоттаах Дүпсүн нэһилиэгэр күүһү холбоон үлэлээтэххэ сылгы иитиитин барыстаах салаа оҥорор кыах баарын үлэлэрин түмүгэ көрдөрдө. Ол кэмҥэ атыыр үөрүгэр төрүүр биэ барыстаах структурата, сылгы иитиитигэр саҥа типовой базалар тутуллубуттара. Совхозтар эстибиттэрин кэннэ уһуну-киэҥи толкуйдуу барбакка, убайдарын кытары сөбүлүүр идэлэринэн бииргэ үлэлииргэ быһаарыммыттара. Биир санаанан «Ohoxтoox» бааһынай хаһаайыстыбатын тэриммиттэрэ. Сүнньүнэн сылгы иитиитинэн дьарыктаммыттара. Хаһаайыстыба салайааччытынан Октябрина Петровна Жиркова талыллыбыта. Биэс уонча ынах сүөһүнү, биир оччо сылгыны иитэ сылдьыбыттара. Сылгыларын Куоһаҕастаах диэн базага кииннээн ииппиттэрэ. Билигин И.П.Соловьев бэйэтэ бас билэр 11 төрүүр биэлээх. Иннокентий сүнньүнэн чааһынайдар сылгыларын көрөр-истэр. Олохтоох бэйэни салайыныы усулуобуйатыгар бу сөптөөх дьаһаныы. Билигин кини көрүүтүгэр- истиитигэр уопсайа 104 сылгы баар. Сылгытын структуратыгар 40 биэ, 58 ыччат сылгы, 6 атыыр киирэр. Сылгылара сүнньүнэн арҕаа нэһилиэктэринэн Баатаҕай, Уһун-Күөл, Туойа сайылыктарынан ыырданан сылдьаллар. Дьыл киириититтэн-тахсыытыттан тутулуктаан кулуну ылыы сыл ахсын арааһынай. Былырыын кулун дьыалабыай тахсыыта 60 бырыһыаҥҥа тэннэспит. Иннокентий Петрович иитэр сылгылара олохтоох саха боруодалара. Кыһыны үчүгэйдик туоруур, сүрүн аһылыгын айылҕаттан бэйэтэ булунар үгүө хаачыстыбалаахтар. Сылгыһыттар сылгыларын туругун өрүү көрө-билэ сылдьаллар. Туруктара мөлтөөрү гыммыт кырдьанас биэлэри, эдэр сылгылары саас эрдэ аһылыкка киллэрэллэр. Иннокентий Петрович аҕатын сүбэтин ылынан сылгыһыт уустук идэтигэр төрөппүт уолун Васяны илдьэ сылдьар. Эдэр сылгыһыт билигин үлэтигэр үөрэнэн, сыстан аҕатын сүбэтинэн, дьаһалынан сылгыһыт идэтин баһылаан эрэр. Кинини кытары табаарыһа, иллэрээ сыл Дүпсүн орто оскуолатын бүтэрбит Афанасий Кривошапкин үлэлиир. Уолаттар эдэрдэрэ, кэлиини- барыыны, сырыыны кыайалларынан төрөппүттэригэр улахан көмө дьон. Маарыын сарсыарда эрдэ туран хаһыыга сылдьар ыччат сылгыларын көрөн кэлэ охсубуттар. Туруктара үчүгэйиттэн, ыһыллыбакка бары бииргэ сылдьалларыттан эдэр сылгыһыттар оҕолуу үөрбүт, астыммыт көрүннээхтэрин бэлиэтии көрдум. «Дабаадыма» бааһынай хаһаайыстыбатыгар Геннадий Васильевич Атласов диэн сааһын үгэнигэр сылдьар кыайыылаах-хотуулаах эдэр киһи сылгыһытынан үлэлээбитэ хаһыс да сылыгар барда. И.П. Соловьев бу хаһаайыстыбаны кытары бииргэ сүбэлэһэн, күүстэрин холбоон уопсай тылы булан үлэлээбиттэрэ балайда буолла. Атыннык эттэххэ, кооперациялаһан биир ойунэн-санаанан салайтаран аллаах ат арҕаһын үрдүгэр олорон Иннокентий, Василий Соловьевтар, Афанасий Кривошапкин, Андрей Ефимов, Геннадий Атласов сыспай сиэллээх биэни элбэтэр соруктаах үлэ үөһүгэр үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Иннокентий Петрович хаһаайыстыба салайааччытын Г.В.Атласовы, эдэр үлэһити А.Т.Ефимовы сылгыһыт уустук идэтигэр уһуйар. Уолаттар билигин сылгыһыт идэтин баһылааннар, сылгыларын туох да иннигэһэ суох көрөллөр-истэллэр. Иллэн кэмнэригэр билиилэрин хаҥатынан, сылгы иитиитигэр сыһыаннаах сурунааллары, кинигэлэри ааҕаллар, үлэлэригэр туһаналлар. Нэһилиэккэ удьуор саха сүүрүк сылгыларын булан баайан, ыһыахтарга ат сүүрдүүтүн тэрийэллэр. Кинилэр баайбыт, эрчийбит аттара нэһилиэккэ, улууска ыытыллыбыт сүүрүүлэргэ куһаҕана суох түмүктэри көрдөрөннөр сылгыһыттар санаалара кэлэ сылдьар. Инникитин Дүпсүн нэһилиэгэр саха сүүрүк сылгыларын элбэтэр былааннаахтарын туһунан ирэ-хоро кэпсииллэр. Дүпсүн нэһилиэгин чулуу сылгыһыта И.П.Соловьеву өр сыллаах айымныылаах үлэтин сыаналаан улуус дьаһалтата 2004 сыллаахха «Сыл лауреата» диэн номинацияны үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарбыта.
Мин кинилэри сирэй көрсөн, атах тэпсэн олорон тылларын-өстөрүн истэн чахчы даҕаны сылгы туһа диэн олохторун бүүс-бүтүннүү дьөһөгөй оҕотугар анаабыт сылгыһыттары билсэммин киһи эрэ барыта сылгыһыт буолан төрөөбөт эбит диэн үтүө өйдөбүллээх араҕыстым.
Ынах сүөһүнү, сылгыны үөрдээн иитиигэ Дүпсүн сирэ-уота толору эппиэттиир. Тыа хаһаайыстыбатыгар анаан туһаныллар сир иэнэ 9964 гектар. Нэһилиэккэ - 2539 ынах сүөһү, бу иһиттэн 978 ыанар ынах, 924 сылгы, бу иһиттэн биэтэ 551. Нэһилиэнньэттэн 660 тонна үүт хомулунна. Сүөһү, сылгы айалар 2900 тонна от, 750 тонна сенаж, 200 тонна сиэмэ бэлэмнэннэ, - диир нэһилиэк тыатын хаһаайыстыбатын специалића Е.Е. Неустроев сылгыһыттары кытары кэпсэтиибин ытаһалаан, чиҥэтэн биэрэрдии.
